Intervistë me Fatmira Nikolli

Intervistë me Fatmira Nikolli

-Sapo keni botuar librin “Rrugë e vështirë”, shkrime dhe intervista. Libri, hapet me Mitin e Rozafës, prej ku gjendet shpjegimi për shumë situata në Shqipëri, shkatërrimet, nisja nga e para, dhe jetëgjatësia e pakët. Pse keni këtë shpjegim?

Unë e kam filluar me të sepse e quaj themeltare të ndryshojmë. Në asnjë vend të botës nuk dëgjojmë të thuhet se çka bërë qeveria e mëparshme, bëhen vërejtjet në fushatë, në fillim, dhe një herë në fillim, më pas vazhdohet, ecet përpara e fol për veten. Këtu mund të kalojnë dy vjet, tre vjet, pesë vjet, shtatë vjet dhe kujtojnë madje edhe çka bërë qeveria “Meksi”, që rrezik i kam harruar edhe unë vetë. Këta sigurisht i thonë sipas mendjes së tyre. Çdo njeri që vjen i shikon ligjet nga e para, duke i ndryshuar bashkë me strukturat e shtetit sipas oreksit të tij, ngjyrat e godinave nga e para, strehët e godinave nga e para, tavolinat nga e para, mundësisht sa më të shtrenjta dhe me tender nga miqtë, pra është një problem themelor për Shqipërinë e sotme.

Gur mbi gur thotë populli bëhet mur. Në qoftë se çdo herë do të fillojmë të prishim çka bërë paraardhësi, dhe ta bëjmë nga e para vetë, mos të habitemi që ngelim në vend. Kjo ka qenë arsyeja për të cilën  e vura në fillim të vëllimit  këtë shkrim. Nuk e duroj dot dhe e quaj shumë të dhimbshme kur e shoh këtë gjë. Po të hapësh një libër, për ligjet franceze, aty shkruhet, “Napoleoni III…..” që ka qenë para 1870. Nga Ligji mund të ketë mbetur  vetëm titulli, ndërsa këtu, ndërrohet titulli, ndërrohen të gjitha që të thotë e bëra unë. Harron që do vijnë të tjerë pas dhe me këtë metodë e zhbëjnë prapë,dhe s’ka asnjë vlerë kjo punë.

-Megjithatë, ju tek ky miti i Rozafës, merreni edhe me tradhtinë e vëllezërve. Është ky një shembull për shoqërinë shqiptare?

Ne jemi popull që nuk tradhtojmë. Popull liridashës e jo vetëm kaq, por bën ndonjëherë vaki që i kthejmë kurrizin asaj që kemi thënë përpara, që quhet në gjuhën popullore ndërrojmë “flamurin e partisë”, dhe nuk habitemi kur i gjejmë ministrat e një qeverie, ministra në qeverinë tjetër, kryesitë e një partie në kryesinë e një partie tjetër, e të tjera. Shpesh herë, harrojnë edhe që janë gjuajtur me pushkë. Unë nuk them të vrasin atë që kanë gjuajtur me pushkë, por ta harrosh e ta falësh, e kjo dukuri ndodh edhe për interesa. Mund të bëjnë edhe faulla që nuk lejohen për ata që duan të jenë burrërorë ose të njerëzishëm.

-Dikur, ishte Xhuveli që bashkëpunonte me të majtën e të djathtën, ndërsa tani, ai që njihej si xhuvelizëm, është përhapur?

Ka plot. Sot nuk ke emra.

Ju flisni në shkrimet tuaja, për shpifjen. E trajtoni në disa artikuj në harkun kohor nga 1992 e deri më 2011. Një projektligj për shpifjen shkaktoi debat pak ditë më parë.

Është aktual edhe sot problemi. Ka përbaltje dhe nuk po marrim vesh çfarë po ndodh. Unë e them në një post-scriptum, që përmendja e të tërëve për gjëra të këqija, është alibi për çdo të lig që do të bëjë gjëra të këqija. Se kur thua që e bëjnë të tërë këtë gjë, të tërë janë hajdutë, të tërë janë të përdalë, të tërë janë spiunë, të tërë janë tradhtarë, bukëshkalë e të tjera epitete, që s’merret vesh se për kë janë, atëherë secili mund ti bëjë këto gjëra me qenë se thuhet se bëjnë të gjithë. I ligu është ai që shpif për të ndershmit në Shqipëri, e për interesat e tij. Nuk e kam zakon të them citate, por Dostojevski e ka diku që “gëzohet i ligu kur rrëzohet i ndershmi”.

-Ju jeni i mendimit që duhet të ketë një ligj që dënon shpifjen?

Ligj siç ka në të gjithë botën. Ka ligj për shpifjen, ka edhe për nëpërkëmbjen e përbaltjen. Ju kujtoj një rast, ai djali amerikan që bëri një sahat e ia morën për bombë, kërkon 15 milionë dollarë, për shkelje të personalitetit të tij, të dinjitetit njerëzor, dhe problemi u krijua duke e quajtur pa të drejtë xhihadist.

-Një rast që të gjithë folën kundra të gjithëve, së fundmi në Shqipëri, ishte çështja e CEZ, afera. Sa e keni ndjekur debatin në parlament dhe çfarë kuptuat prej saj?  

Nuk them dot asgjë sepse nuk pamë asnjëherë të na jepet një tabelë e gjatë me shifra. Duket kanë qenë ngelësa në aritmetikë të gjithë. Duhej një tabelë e gjatë me shifra që të mësojmë çfarë ka ndodhur realisht. Pamë shifra, të natyrës kush ta thoshte më të madhe, më të lartë, njëri thoshte e kë bërë ti, tjetri i kthehej jo e ke bërë ti më të madhe. Po të kishte vazhduar seanca dy ditë, do të shkonim tek 10 miliardë a 20 miliardë. Pra, është e njëjta mënyrë: fol e nxije që të dalësh i pastër .

-A tregoi kjo histori se të gjithë ishin të përfshirë?

Nuk e them dot, sepse nuk mora vesh realisht e qartë. Fakt është një gjë , dëshira që të mos bëhet e qartë kjo punë, të mbyllet si çështje, të mos hetohet. Kjo tregon që nuk e kanë qejf hetimin dhe nuk janë të pakta rastet. Madje kur thua që duhet hetuar ndonjë gjë, ka edhe nga ata që të shajnë.

-Ju flisni në libër për një ndarje të politikanëve e intelektualëve në demokratë të para ’90-s dhe demokratë të pas ’90-ës. Në ç;kuptim është kjo ndarje?

Unë atë e kam thënë në kuptimin figurativ që ka njerëz që aspironin dhe përpara, të jenë demokratë. Ka të tjerë që u bënë demokratë më vonë, dhe nuk ka askush të drejtë të thotë  që s’jeni demokratë, por ka kontribut, pra merita dhe aftësi, të cilat duhet të jenë i vetmi kriter gjykues, për individët. Unë kam shtuar edhe një shkallë tjetër aty që, mund ti mos pëlqejë ndokujt dhe unë do ti bie shkurt, ka edhe nga ata që thonë se u takon atyre. Persona që kanë sharë të gjithë e gjithçka të bërë në këto 25 vjet, sepse nuk janë ata që e kanë bërë dhe madje ndonjë prej tyre kur i është dhënë ta bëjë vetë e ka bërë më keq. Dhe kjo, është kategoria e atyre që mendonin se ju takonte për përkatësinë në nomenklaturën komuniste, se atyre do tu vinte radha dhe ata nuk e dinin se radha kur e humb shkon në fund.

-Këta demokratët e pas 90-ës, a janë ish-komunistët?

Jo, nuk e kisha në atë kuptim. Por duhet bërë dallimi nëse një është demokrat dhe e ka pësuar si demokrat, është përndjekur realisht, është për tu respektuar. Nuk ka disidencë si në vendet e tjera në Shqipëri, sepse nuk lejohej të hapje gojën. Është një tjetër artikull aty, “Parodi e antikomunizmit apo…..”. Problemi është fare i thjeshtë: shqiptarët kanë të drejtë të jenë demokratë, të jenë për të drejtat e njeriut, për shtet të së drejtës, për ekonominë e tregut, për të drejtën e fesë e të fjalës, të mendimit, por duhen vlerësuar sipas asaj që thotë dhe ka thënë. Nëse dikush ka qenë i dëmshëm dikur nuk ka të drejtë menjëherë të pretendojë për poste.

-S’ka të drejtë të mendojë se u purifikua?

Dikur mëkatarët hiqeshin zvarrë në gjunjë për të shkuar në kishë, në tempujt e mëdhenj, në ditët e festave. Bënin pendesën, shkonin murgjë, shkonin eremitë, shkonin për haxhillëk për të larë mëkatet jepnin para për vakëfe, por jo të vinin  lugë e sa më të madhe në brez. Kjo ishte fjala për ata që kanë pasur probleme, që duhet të jenë edhe të përmbajtur. Kjo kërkon gjykim real e unë jam munduar të them se nuk e kemi qejfin për gjykim real, sa kohë që mendojmë se kemi të drejtë vetëm ne, që nuk shprehesh dot ndryshe, që nuk pranojmë zgjedhjet e lira, që nuk pranojmë demokraci brenda partive, dhe po e përsëris, se s’ka për të pasur Shqipëri demokratike e as mos t’i gënjejë kujt mendja, sa do të gjata ti mbajë fjalimet e sado bukur ti shkruajë, që do ketë Shqipëri demokratike pa pasur më parë, parti të demokratizuara.

– Dhe ky është një problem me të cilin merreni gjatë, demokratizimi i partive.

Po, sepse nga kjo vjen e gjitha. Ajo që po ndodh është rezultat i mungesës së demokracisë në shtetin shqiptar. Nuk jemi në hapat e parë pas 1990-ës, po kemi 23 vjet dhe duhej të ishte çështje e zgjidhur.

-Për ç’shkak nuk është zgjidhur?

Edhe për shkak të mentalitetit prapanik të ndokujt, mentalitetit komunist të ndokujt tjetër, jo rastësisht kam zgjedhur atë titull për shkrimin e fundit.

-Shkrimi i 2014-ës?

Nuk e ndryshova asgjë në të. Pamë më shumë shfaqje të atij lloji, që unë i quaj, njerëz që ju ka ngelur sahati në 1990-ën me aksione, goditje të përqendruara, etj.

-Ju përmendni në libër momente të ndryshme nga 1992, 1993, 1997, por më së shumti për 1997-ën keni folur në disa intervista: ajo me Blendi Fevziun, ajo me Aleksandër Furrxhiun, ajo me Blerim Shalën, etj.  Pse vetëm në intervista?

Sepse është një çështje për të cilën duhet të ulem me nge, duhet te ulem e të kem kohë për të lexuar, gjitha gazetat dhe dokumentacionin në arkivat e ndonjë fuqie, që ka qenë tërthorazi, gjej fjalën më të bukur që mund të thuhet, e përzierë në ato trazira. Kanë emra njerëzit që kanë qenë të përfshirë, kam thënë se askush nuk vrau në shtëpinë e tij, askush nuk e dogji shtëpinë e tij, dyqanin e tij.

Ju thoni  se ajo që ndodhi nga 26 maji i vitit 1996, deri në mars të vitit 1997, erdhi si fund i autoritarizmit të partive dhe të personave. Çfarë doni të thoni?

Erdhi për shkak të kësaj sepse nuk u pranuan propozimet që bënë amerikanët për 40 zona dhe nja dy propozime të tjera. Nuk e kam vënë këtu duke menduar se mund të shkruaj më gjatë, por ka një libër tjetër ku kam shkruar diçka për 1997-ën, e kam thënë ato që i quaja atëherë të vërteta e sot të vërteta. Nuk kam qejf që të shkruaj ndryshe, as nuk kam qejf që ti ndryshoj ato që kam thënë më përpara, por mundohem të  jem i rezervuar nëse nuk dua të flas. Është më mirë të mos flasësh se sa të shkruash gënjeshtra.

Nëse lexohen ato që ju keni thënë për këtë periudhë, kuptohet si përplasje mes qeverisë shqiptare dhe ambasadës amerikane?

Nuk them asgjë aty.

-Por kështu kuptohet?

Unë nuk them asgjë sepse e kam lënë të shkruaj më vonë kur të kem mundësi të hetojmë shkencërisht problemin.

-Në një shkrimin të vitit 1999, ku flitet për 1997-ën, ju shkruani “Yes man” për ambasadorët.

Nuk më shkonte mendja që do bëhej kaq shumë. Ka një rrezik që edhe kur hanë bukë, marrin lejë në ambasada.

-Pra kjo vazhdon? 

Është thelluar po them unë. Nëse thellimi quhet vazhdim, atëherë po. Nuk bënte vaki që unë të deklaroja se takova filan ambasador, ose filan ambasador tha këtë apo atë. Ata kanë detyrë që të thonë disa gjëra në emër të qeverisë së tyre. Diku, kur unë flas se çfarë duan shqiptarët nga të huajt, unë them “na dërgoni guvernatorë e jo ambasadorë” që së paku, të mund ti kritikojmë kur shkruajmë Historinë e Shqipërisë. Nuk kam asnjë kundërshtim, ne po tregojmë se nuk duam të qeverisemi mirë, dhe kjo është arsyeja që detyrohen të huajt të flasin. Në zanatin tim muratori ka një plumbçe që e përdor për të parë nëse muri është shtrembër. Unë kam thënë  na thoni se çfarë është demokracia, por s’na e kanë thënë asnjëherë qartë e konkretisht. Nuk na thonë asnjëherë se si i bëjnë në vendet e tyre zgjedhjet brenda partive dhe në shtet. Na thonë çdo herë që këto zgjedhje ishin pak më mirë se ato të mëparshmet.

-A ndodh edhe që ambasadorët i përshtaten realitetit shqiptar dhe përfshihen në këtë vorbullën e politikës shqiptare?

Kam thënë diku që kanë mësuar të flasin shqip, janë shqiptarizuar.

-Dhe jo vetëm në kuptimin metaforik?

Është realisht, bëhen shqiptarë, por nuk është e hijshme që ne të flasim për të huajt kur fajet i kemi vetë. Ndaj e kamë lënë e kam thënë është punë e tyre e le të përgjigjen para qeverive të tyre. Ndërsa kur ne nuk jemi në rregull, janë ata si qeveritarë që refuzojnë të vijnë të takojnë shqiptarët, ose i thonë ndonjë kryeministri dorëzoje e ik.

-Ka ndodhur kjo?

Kam përshtypjen se ka ndodhur.

-Ju keni pasur presione të tilla?

Jo. Unë kam pasur marrëdhënie shumë serioze me ambasadorët. Të sakta e të rregullta sipas rregullave të diplomacisë. Kishte raste që vinin për çështje urgjente, kur gabimisht policia jonë kishte sekuestruar ndonjë anije që bënte ndonjë gjë nuk lejohej në ujërat tona, vinte ambasadori, dhe ikte menjëherë edhe unë i thosha uluni. Thoshte jo, kam kërkuar për çështje urgjente e ikte menjëherë.

-Keni trajtuar në disa artikuj votimet në parti, sipas parimit një anëtar një votë. Artikujt për çështjen nisin herët, në fillimet e pluralizmit. Sot, kur ky parim zbatohet çfarë ka ndryshuar në funksionimin e partive? 

Kush e ka thënë? Për cilën parti flet? Për Partinë Konservatore angleze? Për Republikanët amerikanë që e kanë?

-Nuk e kanë partitë shqiptare?

Jo se kanë por e kanë kthyer në farsë dhe mashtrojnë. Mos të them ndonjë epitet tjetër. E kam shkruar disa herë për të treguar si bëhet. Kam lexuar e kam pyetur për këtë çështje ngaqë isha i bindur se nuk po shkonte në rregull. Dakord dy a tri vitet e para që merreshim me çështjet e bukës së përditshme e nuk kishim nge të mësonim këto punë, por ca gjëra elementare i kishim në statutin e Partisë Demokratike, në fillestarin. E kishim që rivotohen të tërë anëtarët e Këshillit Kombëtar, plus minimumi 50% të tjerë shtesë pra që të jetë edhe një gjykim për kontributet e vlerat e mëparshme, jo për të gjetur nëpër Tiranë 17-vjeçarët e për ti vënë nëpër poste, njerëz të rrethit të tyre, familjare apo krushqi.

-Për këtë arsye, ka edhe sot siç shpreheni ju, autokraci në Pd?  

Ka në të tëra partitë autokraci. Më gjeni një parti që nuk ka e dal e kërkoj falje publikisht, e pranoj dhe e shkruaj me germa të mëdha në një faqe të madhe.

-Ju flisni për çështjen e Dushkut, duke e quajtur atë Pylli i Dushkut. Çfarë nënkuptoni?

Dushku ishte shkelje e ligjit elektoral që u lejua nga presidenti i atëhershëm. U mor për llogaritjen e përqindjes, votimi që u bë i shtyrë, jo i ditës së zgjedhjeve. Zgjedhjet quhen të përgjithshme, të lira e të fshehta sepse bëhen në një ditë. Rregulli e deshte që për përqindje të merreshin 99 nga 100 zona dhe përqindja merret prej tyre e zona e 100-të nuk llogaritet më. Matematikisht, dy persona të caktuar të Partisë Socialiste llogaritën se sa duhet tu jepte për Partinë Socialiste apo për partitë e vogla çdo fshat. Dhe iu tha anëtarësisë  që të votonin në këtë mënyrë që të mund të merrnin në një zonë 9 deputetë, që është një marrëzi. Tjetra- Pylli i Dushkut sepse u shkel kushtetuta. Nëse doni mendimin tim që nga viti 2005 ne kemi qeveri jo të ligjshme. Nuk kemi as gjykatë kushtetuese të rregullt sepse është zgjedhur nga parlament jo të ligjshëm.

-Pse?  

Sepse në vitin 2005 u shkel ligji elektoral. Ishte me dy raunde, u votua me një raund. Ky parlament jo kushtetues, ndryshoi kushtetutën, dhe këtë ndryshim të ri janë zgjedhur të tjerët.

Ju keni qenë ndër themeluesit e Partisë Demokratike, në atë kohë përkrah jush kanë qenë Eduard Selami, Gramoz Pashko, Sali Berisha, etj. Ndër vite ju jeni distancuar nga Partia, dhe sot Kryetar i saj është Lulzim Basha, për të cilin pak ditë më parë Eduard Selami pati kritika.  

Nuk e kam dëgjuar, nuk dëgjoj as radio, as televizion.

-A keni ju një vlerësim për Kryetarin aktual të Partisë Demokratike?

Nuk kam. Për asnjë Kryetar partie. Nuk merrem me politikë aktive. Është zhvilluar aq shumë politika e ekonomia, sa që pë ta ne jemi si ata telefonat e tavolinës që nuk përdoren më, ngaqë tani kemi smartphone. Nuk ka më as incizues sepse kanë smartphonët incizues, prandaj dhe kemi dalë jashtë përdorimit.

-Ju jepni një shembull për rishikimin e së shkuarës. Eva Herman, një gazetare që vlerësoi periudhën e Hitlerit, u shkarkua nga puna. Çfarë duhet të bëjmë ne me rishikimin e figurave komuniste?

Ajo tha edhe që ka bërë rrugë Hitleri. Siç mburremi ne sot që kemi mbjell palma, në Arabinë arnaute.

-E keni fjalën për palmat në rrugën e Durrësit?  

Shkoni e shihni dhe në Kavajë në çdo pesë metra ka një palmë në të dy krahët e rrugës kryesore, për fasadë.

-Në rastin e Eva Hermanit, ajo u pushua nga puna, po këtu ç’duhet bërë?

E nxorën nga salla atë. Ishte e punësuar  në ARD, kur e thirrën në emision në ZDF e nxorën nga salla kur tha “ka bërë autostrada” për HItlerin. Se atje gabimisht nuk të lënë të mburresh me Hitlerin edhe pas 70 vitesh ndërsa këtu një bashkëfshatari im këndon përditë vjersha në një gazetë.

-Për tu kthyer tek rishikimi i historisë dhe i figurave si Enver Hoxha, Mehmet Shehun. Ka pasur debate rreth rolit të tyre, si duhen parë?

Në një artikull timin të përfshirë në vëllimin e parë unë them që komunistët jo vetëm nuk dorëzohen, por edhe mbeten të tillë. Ata janë komunistë dhe për ta ashtu është.

-A duhen rishikuar figurat e tyre?

Po, por jo për mirë. Ke një artikull të veçantë, ku për Enverin unë them se ka qenë gjakatar dhe kriminel.

-Është diskutuar edhe hapja e dosjeve të komunizmit.      

Është manipulim që bëjnë komunistët,sepse  përpara duhet Lustracioni e pastaj Hapja e Dosjeve po aq e rëndësishme.

-Si duhet njohur publiku i sotëm me ata që ishin agjentë, oficerë, spiunë, me ata që ndihmuan me dënimin e shqiptarëve në komunizëm?

Po shkel ligjin në fuqi kur më thua që duam të dimë ata që ishin oficerë. Nuk ka të drejtë as presidenti i Republikës të pyesë nëse një punonjës i tij ka qenë operativ sigurimi. Nuk ka të drejtë me këtë ligj, se është ligj, që mbron dhunën e Sigurimit të Shtetit, të Partisë Komuniste. Dhe trajton vetëm hallkën e fundit që fillonte me Enver Hoxhën dhe mbaronte me spiunin, 90% e të cilëve janë rekrutuar me “rrethana shtrënguese”. Vetëm këta penalizohen nga ky ligj për aq sa i penalizon.

-Pra, ky ligj, nuk vlen për të mësuar të vërtetën?

Nuk është ky që duhet. Europa nuk ka kërkuar vetëm këtë, kërkon edhe lustracionin, e këtë e kanë bërë dhe gjermanët, pra dekomunistizimin.

-Sipas këtij ligji në fuqi, çfarë mund të mësojmë ne?

Që sigurimsat kishin të drejtë të vrisnin, të dhunonin, të përdhunonin, derisa nuk quhet krim veprimtaria e tyre. Dini ju që është dënuar veprimtaria e komunizmit në Shqipëri?

-Sipas këtij ligji, emrat e kujt mund të mësojmë?

Asnjë emër nuk ke për të mësuar. Kanë qenë të paraqitura dy ligje, unë kam punuar për hartimin e ligjit tjetër të hartuar nga Grupi Shqiptar për të drejtat e njeriut. Ishte Ligji për Lustracionin dhe Hapjen e Dosjeve, I cili kërkonte ndër të tjera që të publikohen edhe listat e plota të operativëve të Sigurimit të Shtetit, legalë dhe ilegalë, listat e plota të atyre që përndiqeshin, për të cilët kishte denoncime, atyre që u kishin vënë aparate përgjimi në shtëpi, atyre që qenë në listat 2A dhe 2B që të mos mburren që na ka ndjekur sigurimi, kur është fjala për ndjekje, me letra e me ankime që siç po mësojmë ishte një gjë e rëndomtë në atë kohë turpi për historinë e shqiptarëve.

-Çfarë janë listat 2A dhe 2B?    

Quheshin lista e atyre që ju hapesh Dosje përpunimi. 2B janë listat me emra që na raste lufte internoheshin për të hapur llogore për të mbrojtur komunizmin dhe 2A emrat e atyre që kanë qenë në burg ose që duhej të hynin dhe që në rast lufte pushkatoheshin.

-Pra nëse unë dua të di, kush ka spiunuar, hetuar dhe çuar në burg një të afërmin tim, me ligjin aktual e mësoj dot?

Dëshmitarët e gjyqit edhe mund ti gjesh. Për të tjerët nëse është ruajtur ndonjë dosje. Unë kam botuar një dokument me firmat e ministrave të kohës, më 1989, 1990, 1991, ku thuhej të asgjësohen dosjet. Atë kohë thuhej se brumatriçja po gatuan. Ato që kanë mbetur janë pak, por sidoqoftë duhen hapur, ja vlen. Sigurisht edhe në Komitetin Qendror ka dosje edhe që mund të gjykohen imtësisht.

-Nëse duam të mësojmë nëse një ministër a zëvendës ministër ka qenë në Sigurimin e Shtetit, nga ky ligj, e mësojmë dot, që ka qenë operativ?

Po të ketë qenë në poste të larta, dihet se kush kanë qenë dhe nuk para përzihen në politikë, me raste të rralla. Për operativët, me sa di unë, ligji nuk e thotë. Por ky është një diskutim i gjatë e shqiptarët nuk kanë qejf që çështjet e turpit të mësohen. Veçse nëse e duan kundër ndonjërit që e kanë hasëm. Këta janë njerëz të rrezikshëm. Ne po flasim për dekriminalizim. Një person që ka qenë punonjës i sigurimit, një hetues që ka dhunuar, nuk mund të jetë në poste si: Gjykata e Lartë, Gjykata Kushtetuese, deputet apo të tjera, tek ne po, janë. Dakord. Ligji që nuk u shqyrtua parashikonte që në këto raste i thuhet publiku që ky ka qenë i tillë.

-Është diskutuar së fundmi, përdhunimi i femrave në burgjet komuniste. Me sa keni ju informacion, ka ndodhur?

Nuk kam hetuar në këtë drejtim. Kam frikë se në Shqipëri, nuk e thotë njeri e kjo më duket e kuptueshme. Është abuzuar dhe pa futur në burg e kjo dihet, përflitej gjithnjë. Them që edhe mund të ketë ndodhur por nuk besoj se shqiptaret, janë ndër ato që e thonë dhe i kuptoj. Kjo do të thotë që nuk ka pse të dalësh e të thuash se nuk ka bërë vaki kjo punë. Se po flitet për gratë, e jo për abuzime me burrat, që dalin e flasin burrat.

-Para disa vitesh në librat e historisë, ajo që ndodhi më 1997, u quajt rebelim komunist. Ndërkohë në librin tuaj ju nuk shpreheni qartësisht, nëse ishte apo jo luftë civile por shpreheshit, që ju ishit të përgatitur të mbronit shtetin?

E ke për detyrë që ta mbrosh shtetin, në momentin që të thonë mos e mbro shtetin, nuk është proshqiptar ai që ta thotë. Kryengritje, siç thonin ata që e bënë, apo “revolucioni i dytë demokratiko-popullor”, është kur ngrihet tërë populli, dhe nuk është ngritur tërë populli(një). Nuk ra kryeqyteti(dy) dhe nuk u lejua që të digjeshin pjesa më e madhe e qyteteve. Ishin po ata njerëz që i digjnin, po ata banda që nuk dogjën e vranë në shtëpitë e tyre dhe e dimë mirë që pasi erdhi në pushtet Partia Socialiste, asgjë nuk u kërkua, as para, as hesap, dhe as nuk doli njeri të protestonte.

-Por nuk kishte luftë civile?     

Ç’luftë civile? Më thoni kush u vra, në luftë civile ka të vrarë, ka beteja, ka dëshmorë. Cilat janë betejat e kryengritësve me qeverinë, sa veta i kanë vrarë qeverisë, dhe sa dëshmorë kanë rënë nga luftëtarët e lirisë ??

-Një moment, në intervistën që jepni për Blerim Shalën, thoni se zjarri i 1997-ës në Shqipëri i parapriu zjarrit të Kosovës më 1998. Në ç’kuptim?

E kam thënë jo në kuptimin që e merr shumica, jo që të dilnin armët, se ky qe budallallëk se armët u vodhën se shiteshin, por  dhe për qejfin që kanë shqiptarët që të kenë kobure. Mbajtja e armës rregullohet me ligj dhe unë pata bërë një propozim por njerëzit vazhdojnë të vriten e të mbajnë armë, e mbasi kapen me armë bëhen drejtorë, deputetë e gjithçka. Sa i takon asaj që ju pyesni, kam thënë që kishte forca të interesuara, për të dhunuar shqiptarët në Kosovë se ka dy aspekte për atë që ndodhi në Kosovë më 1998-1999, ishte fillimi i kryengritjes nga shqiptarët, rezultat i thellimit të dhunës serbe ndaj shqiptarëve deri në dëbimin e tyre dhe nga ana tjetër ishte ndërhyrja e amerikanëve, që shqiptarët duhet tu jenë mirënjohës që e çliruan Kosovën.

-Një tjetër pikë me të cilën merreni në libër është çështja e firmave piramidale, ku ju thoni se ju e kishit kërkuar mbylljen e tyre, dhe thoni po ashtu se në ikje janë mbledhur dhe lënë 130 milionë dollarë që në fakt u zhdukën, pa ua kthyer atyre që i kishin lënë. U mor vesh fati i këtyre parave?

Kam kërkuar të bëhet transparencë se ku shkuan këto para por dhe të tjerat, si u shitën pronat, kush ka punuar në to, kush ka përfituar në mënyrë të jashtëligjshme e të tjerë dhe nuk është bërë asnjëherë.

-A ju vjen keq që ndodhi ajo që ndodhi me firmat piramidale? A mund ta kishit shmangur në pozitën që ishit?

Sigurisht.

Nuk e kishte kryeministri të drejtën për këtë punë.

-Ju thoni që e kishte Banka e Shqipërisë, po Bankën kush e kontrollonte?    

Duhej ta bënte Banka, dhe ata që e urdhëronin.

-A kishit ju akses dhe a mundeshit ju ta urdhëronit bankën?

Jo nuk kisha të drejtë. I kam bërë kërkesë me shkrim “mbylli !”. Kjo është një çështje si ajo e 97-ës që nuk e lëmë pa folur, por kur ti vijë koha, por që askush nuk e analizon me fakte dhe nuk bëhet transparencë.

-Profesor ka vite më vonë, shumë prej artikujve tuaj janë aktuale. Megjithatë, keni ndonjë peng nga ajo kohë kur ishit kryeministër i Shqipërisë, mendoni se do kishte bërë diçka ndryshe?

Nuk e bëj gabimin ta them, sepse kur thashë njëherë duke qeshur fjalën e urtë shqipe, “bëmë edhe njëherë nuse, pa di unë si nusëroj” një nga miqtë e mi të 90-ës më shau e më tha, dashke të bëhesh prapë kryeministër. Prandaj, për këtë arsye, nuk po them asgjë.

-Si e shihni të ardhmen e Shqipërisë?

Në duar të shqiptarëve edhe të Qeverisjes që krijojnë ata,  dmth të Legjislativit, Ekzekutivit, Drejtësisë dhe opinionit publik-Partitë politike e OJQ-të.  Po e bëj këtë shpjegim sepse kur unë them Qeverisja me keq dashje e interpretoni  për Qeverinë.

-Keni libër tjetër në duar, po shkruani kujtimet?

Unë po punoj në dy drejtime: dua të mbyll ato studime shkencore për monumentet që kam prekur e studiuar, po punoj për librin mbi Arkitekturën  e kishave, ndërsa në lëmë të politikës jam duke përgatitur, një vëllim të tretë me fjalime që kam mbajtur jashtë, shkrime që kam botuar jashtë, intervista të dhanë jashtë, dhe zbardhjen e bisedimeve e takimeve në vitet 1992-1993-1994, që kam mundur ti gjej, që të njihet se si e çfarë bisedonim me të huajt. Kjo u vlen atyre që merren me diplomacinë, sepse ka edhe çështje të historisë që trajtohen në to. Më tej, do vazhdoj me problemet më aktuale të politikës, me probleme të botuar në artikuj të ndryshëm, që kanë vlerë për historinë e Shqipërisë, janë në mos kujtime, vrojtime. Më pas kujtimet.

-Keni nisur ti shkruani?

Kam shkruar disa pjesë.

Gazeta shqiptare”  më 28-29 nëntor 2015